Môi trường

Thách thức an ninh nguồn nước sông Mê Công

SGGPO
Sau hạn mặn nghiêm trọng lại đến sạt lở, sụt lún, ĐBSCL đang trở thành “nạn nhân” do toan tính sai lầm ở thượng nguồn, chủ yếu do việc phát triển thủy điện trên dòng Mê Công. 

Vựa lúa ĐBSCL chịu thiệt hại do thiếu phù sa và hạn mặn

Vựa lúa ĐBSCL chịu thiệt hại do thiếu phù sa và hạn mặn

Các nhà khoa học, các nhà báo trong khu vực đã cùng lên tiếng kêu gọi sự chia sẻ nguồn nước có trách nhiệm, giảm thiểu những tác động đến sinh kế của hàng chục triệu người dân sống nhờ nguồn nước sông Mê Công.

ĐBSCL sẽ không còn “lũ đẹp”!

“Trong khi chờ tổng hợp với các đánh giá khác (thủy điện, chuyển nước ra ngoài lưu vực...), việc các nước thượng lưu xây dựng các dự án lấy/chuyển nước trong lưu vực Mê Công là đáng quan ngại cho ĐBSCL. Nếu các dự án này chỉ lấy nước mùa mưa, thì cùng với điều tiết của các đập thủy điện (cả dòng chính và dòng nhánh) còn đâu “lũ đẹp” cho đồng bằng” - đây là thông điệp được đưa ra tại hội thảo “Thách thức an ninh nguồn nước sông Mê Công và câu chuyện ở ĐBSCL - Việt Nam”, được tổ chức tại Trường Đại học Cần Thơ, ngày 29-5. Hội thảo nằm trong chương trình hành động của Mạng lưới giáo dục vì sự bền vững châu Á (EfS). Ngoài các nhà khoa học, hội thảo còn có sự tham gia của các nhà báo đến từ Thái Lan, Lào, Campuchia và Việt Nam. 

“Chúng tôi những người ở hạ nguồn chia sẻ những lo lắng về sự phát triển của hệ thống đập trên dòng Mê Công đến các nước thượng nguồn. Đặc biệt là Trung Quốc, Lào, Campuchia. Chúng tôi hy vọng, những lo lắng của cư dân vùng hạ nguồn sẽ được các phương tiện truyền thông truyền tải đến các quốc gia trong vùng thượng nguồn”, PGS-TS Hà Thanh Toàn, Hiệu trưởng Trường Đại học Cần Thơ, chia sẻ.

Tiến sĩ Dương Văn Ni (ĐH Cần Thơ) dẫn số liệu khiến nhiều đại biểu giật mình, ở Việt Nam, trong năm 2015-2016, khô hạn và xâm nhập mặn đã gây hại cho 500.000ha lúa nước, thiệt hại 200.000 tấn lúa và khoảng 50 triệu USD. Ngoài ra, hàng triệu người dân đã thiếu nước ngọt trong mùa khô hạn. Và hiện nay, ĐBSCL đang chịu những tổn thương khủng khiếp đó là sạt lở, sụt lún tràn lan, làm mất ít nhất 500ha đất/năm!
Tính chuyện bảo vệ sông Mê Công ảnh 1 Sụt lún nghiêm trọng đang xảy ra tại nhiều tỉnh, 
thành của ĐBSCL
Đáng lo ngại hơn, chỉ tính đến thời điểm hiện nay, lượng phù sa từ 160 triệu tấn đã giảm còn 85 triệu tấn (giảm gần 1/2) do các đập thủy điện từ Trung Quốc. Trong tương lai gần, sẽ có thêm nhiều đập thủy điện trên dòng Mê Công, ĐBSCL không chỉ lo ngại về an ninh nguồn nước mà còn lo thiếu phù sa bồi đắp cho các vùng đất. Sạt lở, hạn hán đã tác động mạnh đến sinh kế của người dân. Không chỉ là chạy sạt lở, người dân ở các vùng đất chịu thời tiết cực đoan đã bắt đầu làn sóng di dân. Các nhà khoa học cảnh báo, sự thay đổi về nơi sản xuất, nơi cư trú sẽ tạo ra sự xáo trộn mà chúng ta chưa hình dung hết.

Tự thích nghi để đảm bảo an ninh nguồn nước

ĐBSCL (với gần 20 triệu dân, hàng năm sản xuất ra trên 25 triệu tấn gạo; cung cấp 1/5 lượng gạo xuất khẩu trên toàn thế giới) lâu nay được xem như là vựa lúa của khu vực, nhưng hiện đứng trước những tác động khó lường từ nguồn nước sông Mê Công. Ngoài các đập thủy điện đã và đang xây dựng, việc các nước như Thái Lan, Lào, Campuchia đều gia tăng diện tích đất sản xuất và có kế hoạch lấy thêm nguồn nước từ dòng chính Mê Công để chuyển phục vụ tưới tiêu đang gây thêm áp lực cho ĐBSCL. ĐBSCL gần như không nhận được lợi ích nào từ việc phát triển các đập thủy điện, ngược lại vùng đất hạ lưu này ngày càng đối diện với muôn trùng thách thức: biến đổi khí hậu, suy giảm chất lượng nước, đất, sạt lở, khô hạn, mặn gia tăng xâm nhập sâu, nông nghiệp và thủy sản ngày càng chịu nhiều rủi ro, di dân...

Trước những tác động đã và đang diễn ra ở ĐBSCL, các nhà khoa học đưa ra khuyến nghị: ĐBSCL nên chọn bài toán “đánh đổi” phù hợp nhằm đảm bảo an ninh nguồn nước. Điều này có nghĩa là phải xem xét lại diện tích và cơ cấu mùa vụ sản xuất lúa. Theo đó, giảm diện tích lúa 3 vụ chuyển sang nuôi, trồng tiết kiệm nước. Thay một phần diện tích lúa vụ 3 trong năm để tăng diện tích trữ nước trong mùa mưa nhằm cung cấp nước cho mùa khô. Đồng thời, thực hiện đô thị hóa thông minh và phát triển các thành phố thích ứng biến đổi khí hậu; thúc đẩy sản xuất nông nghiệp công nghệ cao; dừng việc khai thác cát và khai thác nước ngầm thiếu kiểm soát. “Bất kỳ sự phát triển nào ở lưu vực Mê Công đều nên quan tâm tới sự thay đổi nguồn nước (về số lượng, chất lượng, sự biến đổi, sự kết nối) hơn là chỉ quan tâm đến số lượng. Tác động của đập thủy điện với trầm tích (chất lượng) quan trọng hơn lượng nước (số lượng). Lâu nay, thế giới đánh giá rất cao vai trò của ĐBSCL trong cung cấp lúa gạo, thủy sản, trái cây… cho thế giới. Chính vì vậy, các nước trong khu vực cũng cần cân nhắc đến vai trò của ĐBSCL để hạn chế các tác động tiêu cực từ các công trình có liên quan trong khu vực”, tiến sĩ Dương Văn Ni (Trường Đại học Cần Thơ) nhận định.

Ông Nguyễn Nhân Quảng, chuyên gia quản lý lưu vực sông, cho rằng: “Cần tiếp tục thu thập thông tin qua các nguồn khác nhau để có thể phân tích các tác động của việc khai thác tài nguyên nước sông Mê Công, kiến nghị với các cơ quan hữu quan có các giải pháp kịp thời. Các bên liên quan trong câu chuyện hợp tác Mê Công, một mặt cần nghiêm chỉnh tuân thủ các cam kết sẵn có, đồng thời tiếp tục tìm kiếm các giải pháp thay thế, bao gồm cả việc thiết lập các cơ chế chia sẻ quyền lợi, trách nhiệm trong vấn đề tài nguyên nước sông Mê Công”.
Tại hội thảo, ban tổ chức cũng thực hiện cam kết chương trình hành động của Mạng lưới giáo dục vì sự bền vững châu Á (EfS) về hành động tiết kiệm tài nguyên và giảm thiểu ô nhiễm môi trường trong các hoạt động hội họp của đối tác thành viên EfS, ký kết tại Singapore ngày 2-5-2017 tại Hội nghị cấp cao EfS lần 3.

CAO PHONG

Tin cùng chuyên mục